Kweekvijver voor innovatie

 
25 september 2015

CASE VITENS INNOVATION PLAYGROUND

Hoe kan je als bedrijf een kweekvijver voor innovatie-experimenten opzetten zonder vast te lopen in vastgesteld beleid, vastgelegde principes en de ballast van een positieve business case? Om het waterleidingnet slimmer, beter en efficiënter te maken heeft waterbedrijf Vitens in 2012 de Vitens Innovation Playground (VIP) opgezet.

Waterbedrijf Vitens is het grootste drinkwaterbedrijf van Nederland met 5,5 miljoen klanten, 100 productielocaties en een jaarlijkse productie van 330 miljoen kuub water. Enkele jaren geleden is nadrukkelijk gekozen voor procesmatig werken vanuit een centrale sturing en voor customer excellence: “We willen extra goed ons best doen voor onze klanten. Daarnaast willen we goed zorgen voor onze assets: duurzaam omgaan met het beschikbare water en onze infrastructuur.”

Drinkwaterbedrijf = IT-bedrijf

Eerst maar eens een misverstand uit de wereld helpen. Bij een drinkwaterbedrijf denk je al snel aan een eenvoudig bedrijf dat water wint, zuivert en uit de kraan laat komen, maar schijn bedriegt. Popke Graansma, IT-manager bij Vitens: “Vitens heeft een groot productieproces dat loopt van winning, zuivering, distributie, facturatie en kwaliteitscontrole, dat wordt ondersteund door een zeer breed scala aan IT-toepassingen. Ons doel is dat er steeds gezond water uit de kraan komt. Daar komt veel procesautomatisering bij kijken: denk aan de aansturing van pompen, filters en kleppen. Veel processen worden op afstand gemonitord en aangestuurd. We hebben verschillende voorzieningen om technici in het veld te kunnen ondersteunen, onder meer met een pakket aan mobiele oplossingen en apps. Vitens bedient haar klanten via het contactcenter en we hebben een uitgebreid laboratoriumsysteem. Als onze basis-IT niet meer werkt, stoppen veel processen.”

Een deel van dit werk ligt op het bordje van Hilbert van Slooten, teammanager applicatiebeheer. Hij is verantwoordelijk voor het conform de SLA’s in de lucht houden van een complex SAP-landschap, verschillende GIS-applicaties en onderdelen van de procesautomatisering. Daarnaast is Van Slooten projectmanager innovatie, waarbij hij zorgt voor een goede aansluiting tussen innovatie, business en IT, ook vanuit strategisch perspectief. Van Slooten: “Ik heb hiervoor in de financiële sector gewerkt. Toen ik bij Vitens kwam, was ik behoorlijk verbaasd over de omvang van de IT-voorzieningen van dit waterbedrijf.”

Waterleidingnet slim maken

Omdat IT tot in de haarvaten van de business van het waterbedrijf zit, lijkt aan alle voorwaarden voldaan om gemakkelijk te kunnen innoveren. “Ook IT moet met de tijd meegaan, dus naast beheer is er de zorg voor normale IT-vernieuwing. Maar dat is niet de innovatie die we zoeken,” aldus Graansma. “Het huidige net is relatief ‘dom’ en Vitens wil het graag slimmer maken. Bovendien vergrijst het waterbedrijf. Het is voor een deel nog ambachtelijk, we willen toe naar een meer informatie- en data-gebaseerde organisatie. Systemen zijn tijdsonafhankelijk en technologie biedt de mogelijkheid om proactiever te worden. Dat geldt ook voor het onderhoud van het leidingnet: met slimme technologie kan je potentiële lekkages opsporen voordat ze een serieuze omvang hebben en het zelfde geldt voor kwaliteit en druk,” aldus Graansma.

Van Slooten: “Het gaat er om dat je weet wat er real time gebeurt in je leidingnet. Niet iedere verstoring voltrekt zich als big bang, maar begint bijvoorbeeld met een haarscheurtje in een leiding. Met sensoren krijg je de beschikking over big data waarmee je eerder afwijkingen in patronen kunt waarnemen. Daarmee kan je een groot lek voor zijn, zodat het gerepareerd kan worden voordat de klant er last van heeft.”

“VIP biedt de mogelijkheid om meer buiten kaders te denken”

Hilbert van Slooten

Hilbert van Slooten

Versnelling: innovatie aan de rand

Om innovatie alle ruimte te geven is in 2011 besloten tot het opzetten van de Vitens Innovation Playground (VIP). Succesvolle projecten vanuit VIP moeten ook gaan bijdragen aan een hogere efficiency en lagere publieke kosten. “De Vitens Innovation Playground is opgezet om te bevorderen dat innovatie versneld kan plaatsvinden. Met de VIP wordt vermeden dat er bij innovatie vanuit een keurslijf van projectplannen, owners en positieve business cases moet worden gewerkt. Er is voor gekozen om een deel van het Friese net aan te wijzen als proeftuin. Wanneer een experiment mislukt of niet haalbaar blijkt, blijven de kosten zo beperkt. Projecten die wel succesvol zijn, worden daarna in de gehele provincie Friesland uitgerold. Daarbij wordt wel een formeel projectcontract afgesloten; als die tweede fase succesvol is, wordt de innovatie doorgevoerd binnen heel Vitens.”

VIP is geen speeltuin voor IT alleen: er zijn meerdere afdelingen en disciplines bij betrokken. Graansma geeft enkele voorbeelden: “Het laboratorium werkt mee bij het ontwikkelen en testen van sensoren. Business development, de geestelijk vader van de VIP en trekker, is betrokken bij het opzetten van real time monitoring. Er worden experimenten opgezet om te onderzoeken hoe we duurzamer kunnen werken, bijvoorbeeld door pompen aan te sturen op real-time drukmetingen in het net. We hebben vanuit IT onder meer gerealiseerd dat twitterberichten van de klanten, gecombineerd met belredenen uit het contactcenter, in onze controlroom worden afgebeeld op een groot scherm, voorzien van de geo-locatie. We zien deze real time ‘human sensors’ als een extra mogelijkheid om versneld te kunnen inspelen op mogelijke storingen.”

Drinkwaternet en Internet of things

Van Slooten: “In het netwerk zijn we met name bezig met de inzet van sensoren die de flow en de druk monitoren, maar ook de waterkwaliteit. Dit versnelt de signalering van lekken of verontreiniging. Dat is ook van belang voor grote klanten die voor hun bedrijfsvoering sterk van Vitens afhankelijk zijn: denk aan een ziekenhuis of een groot bedrijf als FrieslandCampina. Om een constante en betrouwbare waterkwaliteit te kunnen garanderen helpt het als je meer kennis en informatie hebt over wat er in je netwerk gebeurt. Daarmee kan je veel sneller handelen. We zijn het eerste waterleidingbedrijf ter wereld dat op deze schaal een dergelijk project uitrolt.”

Een ander vraagstuk waarover VIP zich buigt, is de aansluiting van die sensoren in het veld op een energiezuinig communicatieprotocol, dat niet gebaseerd is op GSM-netwerken.

“Als onze basis-IT niet meer werkt, stoppen veel processen”

Popke Graansma

Popke Graansma

Succesvolle innovaties naar binnen halen

“Het voordeel van VIP is dat in dit voorstadium niet meteen rekening hoeft te worden gehouden met protocollen, architectuur en methodieken uit de IT. VIP biedt de mogelijkheid om meer buiten kaders te denken. Het stelt je ook beter in staat om te gaan met onzekerheden. Als een project verder wordt uitgerold, wordt finaal afgestemd op de enterprise architectuur,” zo legt Van Slooten uit. Graansma vult aan: “De IT-organisatie kan zich focussen op de bestaande business, want we moeten stabiliteit en continuïteit leveren. Je zou kunnen zeggen dat onze IT-organisatie in dat opzicht op twee snelheden functioneert. Aan de andere kant: Hilbert is niet voor niets uit de ‘gewone’ IT-organisatie verantwoordelijk voor innovatie. Er is een duidelijke link en VIP heeft ook zijn impact op de staande IT-organisatie: er ontstaat een goede interactie en uitwisseling.”

Is er geen angst bij IT voor alles wat er bij VIP uit de koker komt? Graansma: “Een drinkwaterbedrijf is inderdaad soms een beetje behoudend, maar het valt mee. VIP wordt getrokken door de afdeling business development, gericht op vernieuwing. Meestal gaat IT vooral vol voor de core business. De opmerking ‘is dat nou allemaal nodig’ lokt juist een noodzakelijke discussie uit.”

De VIP wordt gefinancierd vanuit verschillende bronnen: er zijn subsidies vanuit de Friese provincie en de EU (SmartWater4Europe); collega-waterbedrijven betalen ook mee. Er wordt in (door EU gesteunde projecten) samengewerkt met Thames Water uit Londen, Acciona Agua uit Spanje en de Franse Universiteit van Lille voor het testen van sensoren en software in vier proeftuinen, waaronder de VIP. De schaal van de Friese proeftuin is uniek, nergens anders ter wereld worden er in een dergelijk groot gebied (600 km² en 2.000 km leidingnet, zo’n 5 procent van het totale net en goed voor ruim 200.000 huishoudens) nieuwe technieken getest. In de VIP werkt Vitens samen met kennisinstituten en andere drinkwater- en MKB-bedrijven. De VIP was in 2013 goed voor een WEX (Water & Energy Exchange) Infrastructure Award.