De duurzame IT-organisatie: meer dan alleen ‘groen’

 
14 juni 2019

Tekst Erik Bouwer

Bij duurzaamheid ligt het accent vaak op de milieu- en energiekant: denk aan energiezuinige datacenters en de recycling van hardware. Maar duurzaamheid omvat veel meer. Het gaat ook om duurzame inzetbaarheid van mensen en duurzame relaties in outsourcing. En om transparantie en verantwoording.

Data is het nieuwe goud (of olie, zo je wilt) en software is de machine die waarde creëert met data als brandstof. Onze digitale wereld blijft alleen maar doordraaien dankzij enorme datacenters, die weer volgestouwd zijn met servers. Dat gaat gepaard met een gigantisch energieverbruik. Het megadatacenter van Apple in Galway (Ierland) verbruikt 240 megawatt per jaar, ofwel acht procent van het totale energieverbruik in Ierland. In datacenters is ruim een kwart van de energie nodig voor de servers, de rest gaat grotendeels op aan koeling. Ook in Nederland is de IT-sector grootverbruiker. Er circuleren allerlei cijfers die vooral afhangen van hoe je het energieverbruik definieert. De IT-sector als geheel zou goed zijn voor acht tot tien procent van het totale energieverbruik.1

Hoe je ook rekent, brancheorganisatie Nederland ICT verwacht dat het energieverbruik van de IT-sector zal dalen: bijvoorbeeld door de groei van cloudtoepassingen en door efficiencyverbeteringen van hardware. Maar criticasters verwachten juist een toename in het energieverbruik door datacenters. Ruim een kwart van de jaarlijkse IT-uitgaven van grote organisaties gaat op aan datacenterdiensten en bedrijven kiezen nog steeds massaal voor cloudcomputing. Daarnaast is de verwachting dat de behoefte aan datacentercapaciteit verder toeneemt omdat bedrijven steeds meer data opslaan. Die groei zet het stroomnet onder druk – in ons land concentreren de problemen zich vooral rond de regio Amsterdam, waar bijna driekwart van de Nederlandse datacenters staat. Het verduurzamen van IT-voorzieningen raakt op veel plekken direct de stabiliteit van vitale infrastructuur.

Van software code naar governance code

Als energieslurper ontkomt de IT-sector dus niet aan het verduurzamen van de eigen processen. Duurzaamheid is bij de klanten van datacenters een dominant thema in de boardroom. En dat is weer het gevolg van wereldwijde milieu- en sociale uitdagingen. De Verenigde Naties hebben deze uitdagingen geïdentificeerd in de Sustainable Development Goals. Ook het bedrijfsleven spreekt zich steeds vaker uit over de eigen verantwoordelijkheid om een bijdrage te leveren aan het oplossen van deze problemen. The Boston Consulting Group2 ondervroeg in 2016 meer dan drieduizend bestuurders en managers van investeringsfondsen en beursgenoteerde bedrijven uit meer dan honderd landen over duurzame bedrijfsvoering. De belangrijkste reden voor investeerders om te investeren in bedrijven met een hoge ESG-score (Environmental, Social & Governance) is omdat zij een link zien tussen duurzaamheid en het vermogen van deze bedrijven om op lange termijn waarde te creëren. Daarnaast hebben duurzamere bedrijven volgens investeerders een groter omzetpotentieel, efficiëntere operaties, of kunnen ze beter voldoen aan marktverwachtingen. Bedrijven slagen er steeds beter in om een duurzame bedrijfsvoering ook financieel succesvol te maken.

Of duurzaam ondernemen nu een morele kwestie is of een kwestie van welbegrepen eigenbelang, ondernemingen moeten steeds meer uitleg geven over hun doen en laten. Dat is onder meer zichtbaar in de nieuwe Corporate Governance Code van 2017: de set aan richtlijnen voor bestuurders en commissarissen voor goed ondernemingsbestuur. In de nieuwe Code is meer aandacht voor zowel langetermijnwaardecreatie, risicobeheersing en controle als cultuur en gedrag in de top van ondernemingen. Ook zijn de rollen en verantwoordelijkheden van bestuurders en toezichthouders op die gebieden omschreven. De Governance Code is geen wet. Maar commissarissen en bestuurders raken er wel steeds meer van doordrongen dat verantwoord risicomanagement, het beperken van verspilling, en het zorgen voor een leefbare samenleving onlosmakelijk verbonden zijn met het runnen van een bedrijf.

Wat is duurzaamheid?

Een duurzame samenleving is een samenleving die de natuurlijke hulpbronnen of grondstoffen niet uitput om zo de behoeften van toekomstige generaties niet in gevaar te brengen. Bij duurzame ontwikkeling is dus sprake van een evenwicht tussen sociale (people), ecologische (planet) en economische (profit) belangen. Duurzaam ondernemen betekent per definitie dat organisaties rekening houden met de impact van processen binnen de organisatie op de buitenwereld. Dat begint bijvoorbeeld bij de inkoop van grondstoffen, maar gaat ook over afvalbeheer, veilig en gezond werken of welzijn op het werk. Duurzaam ondernemen raakt ook welvaartsverdeling en het bestrijden van (economische en maatschappelijke) ongelijkheid. Duurzaamheid heeft alles te maken met het afwegen van belangen van verschillende stakeholders. In steeds meer bedrijven wordt het begrip duurzaam ondernemen geleidelijk integraal toegepast. Daarbij groeit ook de aandacht voor risicobeheersing en verslaglegging. Duurzaam ondernemen wordt vaak in één adem genoemd met maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO). Bedrijven die maatschappelijk verantwoord ondernemen, houden rekening met de maatschappelijke effecten van hun activiteiten en bedrijfsprocessen (van inkoop tot productie, en van HRM tot marketingcommunicatie). Voor MVO en duurzaam ondernemen geldt dat het geen project is maar een (integrale) manier van organiseren. Andere termen zijn PPP (People, Planet, Profit) of Corporate (Social) Responsibility (CSR).

Hoe organisaties in de praktijk omgaan met ‘goed ondernemingsbestuur’, dat loopt uiteen. Steeds meer organisaties hanteren KPI’s op het gebied van duurzaamheidsdoelen (zoals omvang van de CO2-footprint) of KPI’s op het gebied van klant- en medewerkerstevredenheid. Die KPI’s worden niet alleen voor managementdoeleinden gebruikt, maar keren ook terug in bijvoorbeeld ‘integrated reporting’: jaarverslagen waarbij financiële gegevens gecombineerd worden met informatie over duurzaamheidsdoelen. Ook vanuit de overheid neemt de druk op bedrijven toe om verantwoording af te leggen. Zo vallen steeds meer Nederlandse bedrijven onder de wettelijke plicht om audits te laten uitvoeren, energiebesparende maatregelen te nemen, daarover verantwoording af te leggen en energielabels aan te vragen.3 Kortom, maatschappelijke belangen wegen geleidelijk zwaarder mee in de bedrijfsvoering. In die trend past de opmerkelijke oproep van BlackRock-voorman Larry Fink (FD, 18 januari 2019).4 BlackRock is ’s werelds grootste belegger. Fink vindt dat, nu de politiek faalt in het aanpakken van de sociale en economische problemen, ondernemingen die rol moeten overnemen.

Innoveren op duurzaamheidsgebied

Digitalisering vraagt om datacenters en datacenters zijn grootverbruikers van energie. De zogenaamde hyperscale datacenters – de datacenters van Apple, Amazon, Facebook, Google en Microsoft – springen natuurlijk als eerste in het oog. Deze corporates doen er alles aan om hun groene imago op te poetsen. Google heeft tot nu toe 1,5 miljard euro geïnvesteerd in het datacenter in de Eemshaven (waar 250 mensen werken en waar Google zijn diensten levert voor Youtube, Maps en Gmail). Dat datacenter wordt aangedreven door groene energie. En ook Microsoft laat het nieuwste datacenter in de Wieringermeerpolder draaien op stroom opgewekt door windturbines.

IT-bedrijven worden ook door de overheid gestimuleerd om samen hun best te doen. IT-bedrijven die deelnemen aan de MJA3 (MeerJarenAfspraak energie-efficiëntie), spannen zich in om hun energie-efficiëntie jaarlijks met minimaal twee procent te verbeteren. Elke vier jaar stellen ze een Energie Efficiency Plan (EEP) op. In 2020 dient er een efficiencyverbetering van dertig procent ten opzichte van 2005 gerealiseerd te zijn. IT-dienstverleners die zich committeren aan deze doelstellingen zijn Atos, BT, Capgemini, Centric, CGI, Equinix, Fujitsu Technology Solutions, IBM, KPN, Ordina en Sogeti. In ruil voor deelname krijgen ze naast imagoverbetering en kostenbesparingen ook meer vrijheid bij milieuvergunningen en vrijstelling voor energiebelasting.

Naast een hoog energieverbruik heeft de IT-sector ook te maken met een grondstoffenvraagstuk. Met iedere computer of server die technisch wordt afgeschreven, wordt er afval geproduceerd dat boordevol hoogwaardige grondstoffen zit. Hardwareproducenten worden door de overheid verplicht om in 2019 65 procent van het op de markt gezette gewicht in te zamelen. Daarnaast moet minimaal tachtig procent van het ingezamelde IT-afval een nuttige toepassing krijgen en dient de verwerking sinds 1 juli 2015 te voldoen aan de nieuwe WEEELabE x-standaard voor recyclers (Waste Electric and Electronic Equipment LABel of EXcellence). Omdat datacenters blijvend willen kunnen inspelen op toekomstige capaciteitsbehoefte, is er tot nu toe weinig belangstelling voor refurbished hardware voor datacenters: servers moeten steeds sneller kunnen werken en datacenters willen kunnen terugvallen op garanties.

De sociale kant van IT

Al die hardware draait in toenemende mate vanzelf. De automatisering van automatisering rukt op en de menselijke taken in IT veranderen van karakter. Dat zorgt voor nieuwe banen en leidt tot vraag naar nieuwe competenties – waaraan de arbeidsmarkt niet altijd direct kan voldoen. Daarnaast verandert de werkvloer van IT qua samenstelling en werkmethoden. De belangrijkste uitdagingen liggen op het vlak van het vinden van passend personeel, maar werkgevers hebben ook in wisselende mate moeite met verwachtingen van jonge generaties medewerkers.

Nederland: tekort aan specifieke IT’ers

Welke uitdagingen zijn er op de arbeidsmarkt? Afgelopen jaar maakte Giarte samen met Randstad de balans op. Allereerst beschouwt Randstad de vergrijzing, die in Europa doorgaat tot 2050, als een ‘demografische tijdbom’.5
Vrijwel alle Europese landen hebben te maken met teruglopende geboortecijfers, terwijl de naoorlogse generatie massaal met pensioen gaat. De omvang van de Europese beroepsbevolking neemt af – van 67 procent in 2010 naar 57 procent in 2050.
Ook Nederland heeft te maken met flinke arbeidsmarktdruk die voor specifieke sectoren en onder invloed van verschillende factoren oploopt. Zo is Nederland wereldwijd koploper in parttime werken, bereikt de uitstroom van babyboomers nu een hoogtepunt, en neemt op de wat langere termijn de vraag naar (mantel)- zorg verder toe.

Europese start-ups en scale-ups zoeken tot eind dit jaar ruwweg honderdduizend nieuwe medewerkers. Ook in Nederland wordt de situatie steeds nijpender. Voor de IT-sector leidt de afname van de beroepsbevolking tot tekorten op specifieke functiegebieden en -niveaus. Volgens de laatste cijfers van Randstad en Yacht (voorjaar 2019) gaat het met name om wo-geschoolde IT’ers, zowel starters als mensen met enige ervaring, met in de top drie specialisaties zoals .Net-, PHP- en front-end developers. Over alle IT-functies heen is er vraag naar bijna 65.000 professionals. Grotere, traditionele bedrijven zijn extra kwetsbaar voor deze arbeidsmarktkrapte.

De klassieke corporate niet meer op 1

Volgens Ralf Knegtmans, managing partner bij leadership-, consultancy- en executive search bureau De Vroedt en Thierry, gaan de grootste talenten “niet meer automatisch naar de Shells, Unilevers en Procters van deze wereld. Geld is voor hen een hygiënefactor. Daarmee bedoel ik dat het wel oké moet zijn, maar het heeft geen bepalende rol. Ze willen een werkgever waar ze met sterke multidisciplinaire teams kunnen werken aan thema’s die ertoe doen.” 6 Het beeld dat Knegtmans schetst, is extra relevant voor IT’ers. In de strijd om slimme softwareontwikkelaars leggen traditionele banken het vaak af tegen hippe fintech-bedrijven, aldus het FD. Traditionele spelers lopen zelfs het risico om achterstanden op te lopen. Jeremy Balkin, verantwoordelijk voor innovatie bij de Britse bank HSBC, zegt: “Het negatieve sentiment na de crisis heeft een enorm effect gehad op de instroom van nieuw talent. Er is geen millennial meer die voor een bank wil werken.” En ook Benoît Legrand, Chief Innovation Officer van ING, erkent dat het aantrekken van talent een aandachtspunt blijft: “De reputatie van banken helpt niet om de sector aantrekkelijk te maken”. Een mini-analyse van het FD leidde tot de volgende opsomming: de drie grootbanken maken met samen circa 250 vacatures ‘met een zware IT-component’ aanspraak op ruim een kwart van alle afgestudeerden.7

In die overigens beperkte uitstroom van nieuw talent ligt een ander probleem verborgen. Lotte de Bruijn, directeur van branchevereniging Nederland ICT, maakt zich met name zorgen over het feit dat vrouwen nog geen tien procent vormen van de mensen die in ons land in de IT werken. Ook het aantal vrouwen dat een IT-opleiding volgt in Nederland is laag, zeker vergeleken met het Europees gemiddelde. Organisaties waarbinnen teams homogeen (dus met weinig oog voor diversiteit) zijn samengesteld, zijn relatief kwetsbaar, zo valt te concluderen uit het betoog van Gerda van Dijk.

De arbeidsmarkt verandert

De digitalisering brengt stevige veranderingen mee op de arbeidsmarkt en heeft een grote invloed op hoe werk gedaan wordt, klinkt het in het EU-rapport ‘The impact of the digital transformation on EU labour markets’.8 Automatisering van banen raakt vooral het middensegment van de arbeidsmarkt; de arbeidsmarkt wordt globaler en dus ontstaat er in andere segmenten meer concurrentie, ook via online platformen, aldus het rapport. Om alle uitdagingen aan te kunnen, formuleert de EU-expertgroep aanbevelingen op drie terreinen: ’opgeleide werknemers’, ‘nieuwe arbeidsrelaties’ en ‘een nieuw sociaal contract’.

Ook in de rondetafels die Giarte samen met Yacht in 2018 organiseerde, kwamen deze aandachtsgebieden naar voren. Werkgevers zullen rekening moeten houden met een steeds grotere diversiteit in de workforce.

Dan gaat het om leeftijd, nationaliteit, achtergrond, competenties en ook om de arbeidsverhouding. Het contract voor loondienst met in beton gegoten arbeidsvoorwaarden loopt op zijn laatste benen; de gig-economy is nog maar net uitgevonden. Volgens een analyse van CBS en TNO telt Nederland nu drie miljoen flexwerkers. De instituten bestempelen bijna twee miljoen van hen als werknemers en 1,1 miljoen als zelfstandigen zonder personeel. In 2003 waren er nog maar 630.000 zzp’ers.

Ook nieuwe werkvormen zijn sterk in ontwikkeling. ING kondigde een paar jaar geleden nog aan geheel op agile werken over te schakelen en inmiddels beschouwt ING de arbeidsmarkt als een ecosysteem. Eind 2019 opent ING zijn ‘Campus’, een plek waar bankmedewerkers, nieuwe bedrijven en leerplekken samenkomen.

Andere keuzen

Nieuwe businessmodellen en nieuwe werkmethoden binnen organisaties vragen om anders samengestelde teams met andere kwaliteiten en competenties. Met name aan de kant van software development staan kwaliteiten als persoonlijk ontwikkelvermogen (doorlopend leren), persoonlijk leiderschap (goed kunnen omgaan met de combinatie vrijheid en verantwoordelijkheid, zie het interview met Karin Croon, KPN), empathie (je kunnen verplaatsen in eindgebruikers) en veerkracht (kunnen inspelen op wisselende omstandigheden, goed kunnen samenwerken met anderen, zie het interview met Aart Bontekoning) hoog op de lijstjes van moderne recruiters. 21e-eeuwse vaardigheden zijn derhalve een optelsom van harde, technische vaardigheden en ‘zachte’ competenties. Daarin klinkt één centrale eigenschap door: de sterke nadruk op de lange termijn en op kwaliteit. En dat staat weer op gespannen voet met die andere eigenschappen waar bedrijven beter in willen worden: wendbaarheid en snelheid. Ook de balans tussen kwaliteit (betrouwbaarheid, stabiliteit, veiligheid) en snelheid (verandering, vernieuwing, innovatie) heeft alles te maken met duurzaamheid.

Brancheorganisatie Nederland ICT hanteert twee invalshoeken bij verduurzaming: greening of IT en greening by IT. Giarte is echter van mening dat verduurzaming niet primair of alleen met groen te maken heeft. Het gaat ook om het bereiken van een hogere kwaliteit tegen lagere kosten, het vergroten van langdurig rendement (denk aan data- en cloudportabiliteit), het realiseren van duurzame resultaten in samenwerkingsverbanden en het vergroten van het werkplezier van mensen – die in de IT-sector werken of eindgebruiker zijn van IT en technologie.

Noten

  1. https://www.nederlandict.nl/wp-content/uploads/2016/03/CE_Delft_3F48_Trends_ICT _en_Energie_2013_2030_DEF.pdf
  2. https://www.consultancy.nl/nieuws/12684/bcg-en-mit-duurzaamheid-steeds-vaker-op-bestuursagenda
  3. https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/energie-besparen/wet-milieubeheer/energiebesparingsplicht
  4. https://fd.nl/beurs/1286058/blackrockslarry-fink-bedrijven-moeten-actie-ondernemen-nu-politiek-faalt
  5. https://www.cioday.com/wp-content/uploads/2018/11/CIO-4-totaaldocdef2.pdf
  6. https://www.mt.nl/business/waaromtoptalent-de-corporate-verlaat/563397
  7. https://fd.nl/beurs/1282894/met-goudgerande-cao-trekt-bank-it-talent-nietmeer-over-de-streep
  8. https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/high-level-expert-group-impactdigital-transformation-eu-labour-markets